Hvernig minnkar maður kolefnisfótsporið? Kolefnisfótspor er heildarmagn gróðurhúsalofttegunda sem starfsemi þín veldur, mælt í koltvísýringsígildum. Fyrir flesta kemur það að mestu frá fjórum hlutum: orku heimilisins, samgöngum, mat og því sem þú kaupir. Þessi leiðarvísir raðar aðgerðunum eftir áhrifum, svo þú byrjar á því sem skiptir mestu máli.
Mikilvægt er að byrja á raunsæi: enginn getur minnkað fótsporið sitt í núll á einum degi og enginn þarf að vera fullkominn. Markmiðið er að taka stór skref þar sem þau skipta mestu máli og mörg lítil skref þar sem þau eru auðveld. Samanlagt gera þau raunverulegan mun — og þau spara oft líka peninga.
Hvað er kolefnisfótspor?
Kolefnisfótspor mælir losun frá öllu sem þú gerir og notar: rafmagninu sem lýsir heimilið, bensíninu í bílnum, matnum á diskinum, fötunum sem þú kaupir og fluginu í fríið. Hluti losunarinnar er beinn, eins og útblástur bílsins, en stærri hluti er óbeinn: losun sem átti sér stað þegar varan var framleidd, flutt og seld.
Meðalfótspor á Íslandi er lægra en í mörgum löndum þegar kemur að rafmagni, því íslensk raforka kemur að mestu frá vatnsafli og jarðvarma. En fótspor Íslendinga er samt hátt vegna samgangna, flugs, neyslu og innflutnings. Þess vegna þarf að horfa á heildina, ekki bara eina liðinn.
Það eru mörg ókeypis reiknivél á netinu sem meta fótsporið þitt út frá svörum um heimili, ferðir, mat og neyslu. Þær eru ekki nákvæmar niður á kílóið, en þær gefa góða mynd af því hvar stærstu liðirnir þínir liggja — og það er þar sem þú ættir að byrja.
Heimilið: orka og hitun
Orka heimilisins er oft stærsti liðurinn sem þú getur stjórnað beint. Hér eru áhrifamestu skrefin: Lækkaðu stofuhitann um eina til tvær gráður og notaðu nætur- og fjarverulækkun. Einangraðu betur þar sem það er mögulegt — gluggar, þak og veggir skipta miklu máli. Skiptu yfir í LED-lýsingu alls staðar. Slökktu á tækjum í stað þess að hafa þau í biðstöðu. Þvoðu þvott við lægra hitastig og þurrkaðu á snúru þegar veður leyfir.
Ef þú átt heimilið þitt skaltu skoða hvort hægt sé að bæta hitakerfið, setja upp snjallhitastýringu eða bæta einangrun. Þetta kostar í upphafi en borgar sig oft upp á nokkrum árum í lægri reikningum. Ef þú leigir geturðu samt gert mikið: LED, biðstöðustjórnun, þykk gardínur á veturna og að tilkynna leigusala um dragsúg og leka.
Vatn er líka orka. Styttri sturtur, sparneyti í sturtu og að laga lekandi krana minnka bæði vatns- og orkunotkun. Á Íslandi er heitt vatn ódýrt og nóg, en það er samt auðlind sem vert er að fara vel með.
Samgöngur: stærsti einstaki liðurinn fyrir marga
Samgöngur eru fyrir marga stærsti liður fótsporsins, einkum bíll og flug. Áhrifamestu skrefin eru: ganga eða hjóla í stuttar ferðir, nota almenningssamgöngur þar sem þær eru til, samnýta bílaferðir og vinna heima hluta vikunnar ef það er mögulegt. Hver stutt bílaferð sem verður að gönguferð er lítill sigur — og þau safnast saman.
Þegar kemur að bílakaupum er rafbíll á íslenskri grænni orku mun betri en bensínbíll yfir líftíma bílsins, þótt framleiðslan kosti orku. En besti bíllinn fyrir umhverfið er sá sem þú þarft ekki að kaupa: minni bíll, eldri bíll sem endist lengur eða enginn bíll ef þú býrð þar sem almenningssamgöngur duga.
Flug er sérstaklega áhrifamikið því losunin á sér stað hátt uppi og flugferðir eru oft langar. Ein flugferð til Evrópu getur verið jafnmikil losun og margra mánaða bílaakstur. Að fljúga sjaldnar, velja beint flug fram yfir millilendingar og sameina ferðir eru áhrifamestu skrefin. Þegar þú flýgur samt skaltu velja hagkvæmasta flugfélagið og pakka létt.
Matur: minni sóun, minna kjöt
Matur er stór liður, en hér eru líka auðveldustu sigrarnir. Stærsta skrefið fyrir flesta er að minnka matarsóun: skipuleggja máltíðir, nota afganga, frysta mat áður en hann skemmist og kaupa það sem þú þarft í raun. Matarsóun er ekki bara sóun á mat heldur á allri orku, vatni og landi sem fór í að framleiða hann.
Næsta skref er að minnka kjötneyslu, einkum nautakjöt og lambakjöt, sem hafa hæsta fótsporið. Þú þarft ekki að verða vegan á einum degi: einn kjötlaus dagur í viku, minni skammtar og að velja kjúkling eða fisk í stað nautakjöts gera mælanlegan mun. Baunir, linsur og grænmeti eru ódýr, holl og lág í losun.
Veldu árstíðabundið og innlent þegar það er mögulegt og ódýrt, en vertu ekki of strangur: flutningur er yfirleitt lítill hluti af fótspori matarins miðað við framleiðsluna sjálfa. Að borða grænmeti flutt inn er næstum alltaf betra en að borða nautakjöt framleitt heima.
Neysla: kaupa minna, kaupa betur
Allt sem þú kaupir hefur fótspor: hráefni, framleiðsla, flutningur og förgun. Áhrifamestu skrefin eru einföld: kaupa minna, kaupa notað þegar það er mögulegt, velja gæði fram yfir magn og láta hluti endast lengur með viðgerðum. Hver vara sem þú kaupir ekki er vara sem þarf ekki að framleiða.
Föt eru gott dæmi. Hröð tíska framleiðir mikið magn af ódýrum fötum sem endast stutt. Að kaupa færri, betri flíkur, nota þær lengur, kaupa notað og laga í stað þess að henda getur minnkað fótspor fataskápsins verulega. Sama gildir um rafeindatækni: notaðu símann og tölvuna lengur áður en þú uppfærir.
Þegar þú kaupir nýtt skaltu velja orkusparandi tæki, vörur með minni umbúðum og fyrirtæki sem taka ábyrgð á aðfangakeðjunni sinni. Og flokkaðu og endurvinndu — það kemur ekki í stað þess að kaupa minna, en það er betra en að henda öllu í urðun.
30 skref í hnotskurn
Hér eru 30 hagnýt skref saman tekin: lækka hitann, einangra, LED-lýsing, slökkva á biðstöðu, þvo kalt, styttri sturtur, ganga og hjóla, almenningssamgöngur, samnýta bíla, vinna heima, velja rafbíl eða minni bíl, fljúga sjaldnar, velja beint flug, skipuleggja máltíðir, nota afganga, frysta mat, minnka kjöt, kjötlaus dagur, árstíðabundið grænmeti, kaupa minna, kaupa notað, velja gæði, laga í stað þess að henda, nota tæki lengur, velja orkusparandi tæki, minnka umbúðir, flokka og endurvinna, spara vatn, styðja græna orku, taka þátt í samfélaginu og kjósa grænt.
Þú þarft ekki að gera öll þrjátíu í dag. Veldu þrjú sem eru auðveldust fyrir þig og byrjaðu þar. Þegar þau eru orðin venja bætirðu við fleiri. Kolefnisfótspor minnkar ekki með fullkomnun heldur með framförum — og hver framþróun, hversu lítil sem hún er, er skref í rétta átt.
Frekari lestur: loftslagsbreytingar og hvað er hollt mataræði — minna kjöt og minni sóun hjálpa bæði heilsunni og loftslaginu.